Тројца научници пресметале дека токму на овој датум бројот на луѓе на Земјата ќе расте толку брзо што, според нивниот математички модел, ќе се приближи до бесконечност.
Нивното предупредување било драматично.
„Нашите праправнуци нема да умрат од глад. Ќе бидат згмечени до смрт“, напишале научниците во труд објавен во престижното научно списание Science.
За среќа, ова предвидување не се остварило. Напротив, денес многу земји се соочуваат со сосема спротивен проблем – намалување на населението и сè помал број новородени деца.
Но, како научниците дошле до толку необична прогноза и зошто нивните пресметки се покажале како погрешни?
Како научниците го пресметале датумот на „крајот на светот“?
Во 1960 година, тројца истражувачи развиле математичка формула врз основа на стапките на наталитет и морталитет, користејќи процени за движењето на светското население во претходните 2.000 години.
Нивниот модел се темелел на таканаречена хиперболична крива, според која населението расте со сè поголема брзина.
Тоа значело дека времето потребно за удвојување или тројно зголемување на бројот на жители постојано се скратува.
Кога математички го продолжиле овој тренд, добиле неверојатен резултат: на 13 ноември 2026 година светското население теоретски би достигнало бесконечност.
Интересно е што датумот не бил случаен. Тој се совпаѓа со роденденот на главниот автор на истражувањето, Хајнц фон Ферстер, научник од Универзитетот во Илиноис.
Според економистот Хавиер Бирченал од Универзитетот во Калифорнија во Санта Барбара, во истражувањето имало и доза хумор.
Тој смета дека авторите не очекувале буквален крај на светот, туку сакале да покажат колку необично изгледал тогашниот раст на населението.
Бирченал неодамна објавил нов научен труд во истото списание, осврнувајќи се на прогнозата стара 66 години.
На шега изјавил дека првично не сакал неговиот труд да биде објавен пред 13 ноември, бидејќи се прашувал што ако светот навистина заврши и старите научници сепак се покажат како во право.
Прогнозата била точна – но само до одреден момент
Иако уште во 1960 година предвидувањето наишло на критики, математичкиот модел извесно време навистина ги следел демографските трендови.
Според Бирченал, пресметките давале релативно точна слика за движењето на населението сè до 1980-тите години.
Меѓутоа, во последните четири децении светското население расте многу побавно отколку што предвидувал моделот.
Всушност, стапката на раст на светското население го достигнала својот врв само неколку години по објавувањето на прогнозата.
Во 1963 година таа изнесувала околу 2,3 отсто годишно, по што постепено почнала да се намалува.
Токму оваа промена покажала дека демографските движења не можат едноставно да се пресметуваат како непроменливи природни закони.
Зошто е толку тешко да се предвиди колку луѓе ќе живеат на Земјата?
Според научниците, најголемиот проблем е што одлуките за раѓање деца зависат од општествени и економски околности што постојано се менуваат.
Професорот по демографија Питер Мекдоналд од Универзитетот во Мелбурн објаснува дека е исклучително тешко со голема точност да се предвидува наталитетот за период подолг од десет години.
Економските услови, образованието, положбата на жените, миграцијата, културните промени и државните политики можат значително да влијаат врз бројот на раѓања.
Како пример го наведува големиот пораст на наталитетот по Втората светска војна, познат како „бејби-бум“.
Иако тој се случил во речиси сите развиени земји, ниту водечките демографи од тоа време не успеале да го предвидат.
Денес проблемот е поинаков: Во некои земји населението расте, во други се намалува
Во средината на минатиот век, пренаселеноста била една од најголемите грижи на научниците и политичарите.
Стравот дека човештвото ќе остане без доволно храна и ресурси поттикнал различни мерки за ограничување на раѓањата, меѓу кои и некогашната политика на едно дете во Кина.
И денес брзиот раст на населението претставува сериозен предизвик во одредени делови од светот.
Еден од примерите е Демократска Република Конго, каде што, според проекциите на Обединетите нации, населението би можело да се удвои во следните три децении.
Таквиот раст создава дополнителен притисок врз производството на храна, инфраструктурата, здравството и образованието.
Професорот Мекдоналд предупредува дека во земји со ограничени ресурси, дури и една неуспешна земјоделска сезона може да има катастрофални последици.
Сепак, на глобално ниво, населението повеќе не расте со темпото од минатиот век.
Според актуелните проекции на ОН, светската популација би требало да го достигне својот врв од нешто повеќе од 10 милијарди жители во текот на 2080-тите години, по што се очекува постепено намалување.
Од страв од пренаселеност до страв дека нема да има доволно луѓе
Додека во 1960-тите научниците предупредувале дека светот ќе биде пренаселен, денес во многу развиени земји се зборува за демографско стареење и недостиг од работна сила.
Во голем број држави стапката на наталитет е под нивото потребно за едноставна замена на генерациите.
Ова особено се забележува во делови од Источна Азија, каде што нискиот наталитет, во комбинација со ограничената имиграција, создава сериозни долгорочни предизвици.
Помалиот број млади луѓе значи и помалку работоспособно население кое треба да го поддржува растечкиот број пензионери.
Сепак, научниците предупредуваат дека ниту ваквите трендови не треба автоматски да се претставуваат како најава за глобална катастрофа.
Бирченал смета дека намалувањето на населението е важно прашање, но дека е малку веројатно да предизвика некаков ненадеен „крај на светот“.
Светот не заврши, но предупредувањето останува интересно
Иако прогнозата за 13 ноември 2026 година не се оствари, таа останува интересен пример за ограничувањата на математичките модели кога се применуваат врз сложени општествени процеси.
Научниците од 1960 година се плашеле дека ќе има премногу луѓе, додека денешните генерации сè почесто стравуваат дека во иднина ќе има премалку.
Иронијата, како што забележува Бирченал, е што секоја генерација има тенденција да верува дека токму во нејзино време светот се приближува кон некаква голема катастрофа.
Но, барем според прогнозата стара 66 години, денес требаше да биде последниот ден на човештвото – а светот продолжува понатаму.